Aslında ihtiyaca yönelik her şey, yarı iletken bileşenlerine geçiş sürecinin beklentisi henüz açığa çıkmadan, günümüzde termiyonik emisyon olarak(ısıtıldığında elektron yayan) adlandırılan Edison’un keşfi ile başlamış, radyo, televizyon ve askeri alanlardaki radarlar gibi sahip olduğu geniş kullanım alanı, yüksek voltaj ve beraberinde ortaya çıkan ısı sorunlarına yönelik çözüm ihtiyacını doğurmasıyla başlamıştı. IBM’in tüp tabanlı yükselticilerin yerini katı hal elektroniğinin almaya başlamasıyla, 1960’larda bünyesinde barındırdığı tüm bölümlerde teknolojik geçiş odaklı personelini eğitmesiyle başlattığı devrimin etkisinde, vakum tüpleri uzak dönemin harmonisi olarak anılsa da, halen daha günümüz modern dünyasında kullanım alanlarına sahiptir. Oysaki 50’lerde tüplerin kolay erişebilirliği ve son kullanıcı tarafından servise dâhil ihtiyaç duyulmadan değiştirilebilmesi oldukça rahattı. Bakkallar veya beyaz eşya mağazalarında test cihazlarına sokabiliyor, son kullanıcının karmaşık teknik bilgiye ihtiyaç duymadan “yanmayan tüp arızalıdır” gibi basitçe arıza tespiti yapabiliyor olması dâhil gerçekleşen teknolojik atılımın önüne engel olamadı. Vakum tüplerinin yarı iletkenlere oranla daha fazla güç üretmeleri sebebiyle çeşitli vericiler ve mikrodalga fırınları gibi halen kullanıldığını görülebilse de, en büyüleyici uygulama alanının müzik dünyası olduğu da açıktır.
“Tüpler: bunca yıldan sonra hala hayati,” Robert S. Symons, IEEE Spectrum , Nisan, 1998
Her ne kadar katı hal teknolojisinin ezici üstünlüğü olsa da, günümüzde birçok odyofil yarı iletkenlere oranla vakum tüplü amplifikatörleri tercih eder, profesyoneller arasında ise kalitelerini savundukları vakum tüpleri dışına çıkmamaya özen gösteren kitlelerin varlığından söz edilebilir. Vakum tüplerinin katı hal teknolojisine rağmen tercih seçeneği olabilmesini olanaklı kılan başlıca avantajları;
- Yüksel voltajlarda çalışmaları sebebiyle, sesin renklendirilmesi gibi,
katı hal sürücüleri ile elde edilemeyecek harmonikler üretilmesine imkan tanır,
- Yüksek voltajlarda çalışmaları, sesin renklendirilmesinin yanı sıra çözünürlük veya sahneleme gibi müzikal değerlere yönelik yüksek ses kalitesi elde edilmesini de olanaklı kılar,
- Aşırı yüklenmelere ve voltaj yükselmelerine toleranslıdır,
- Yüksek voltajlarda çalışmasıyla transistör devrelerinden daha geniş dinamik aralık imkânı sağlamasıdır.
Katı kal sürücülerine yönelik başlıca dezavantajları ise;
- Yüksek çalışma voltajları ihtiyacı gerekir,
- Cam tüpler transistörlere oranla kırılgan yapıdadır,
- Yüksek güç tüketimi beraberinde yüksek ısıya sebep olmasıdır.
Vakum tüplerinin odyofil ve profesyoneller tarafından tercih edilmesi ve kalitelerini savundukları tartışmalar, teknik verilerden ziyade insanların kulak-beyin işitme sistemlerinin tam olarak anlaşılamamasından kaynaklanır. Böylece ses ekipmanlarının performansını değerlendirmek için hangi mühendislik ölçümlerinin uygun olduğu yönünde bir standart belirlenmesi zordur. Herhangi bir bozulma, harmoni veya müzikal değer bir diğer kulağa kötü gelebilir. Bir ses ekipmanını yargılamanın yolu elbette onu dinlemektir, bu da elde edilen sonucun sahip olunan/üretilen argümanlar etkisinde tartışmaların da devam edeceğini gösterir.
Bazen bir ses, bazen bir süs argümanı; günümüz dünyasında ABD ve Avrupa’da koleksiyoner öğeleri olarak da kullanılan vakum tüplerine en çok ilgi gösteren ülkelere, kültürel olarak güçlü bir külte sahip olan Japonya, Çin ve Tayvan öncülük etmektedir. Son kullanıcının tercih etmeye devam ettiği vakum tüplerine yönelik sıkça sorulan sorular başlığı altında belirtilen, merak edilenlere yönelik var olan genel bilgiyi derleyecek olursak;
1. Genel olarak vakum tüplerinin üzerinde yazılı olan marka/modellerinde rakam ve harf kombinasyonlarından oluşan içeriğin özel bir anlamı var mı?
Tüplerin üzerindeki marka/modellerine yönelik çeşitli harf ve kombinasyonlardan oluşan içerik, herhangi bir ülkenin ordusuna, ilgili ülkeye veya ülkenin tüketicisi odağında olabileceği gibi, herhangi bir amacı olmadan raslantısal da belirtilmiş olabilir. ABD’ye ait bir marka/model üzerinden örneklendirirsek;
“12AX7” modelinde “12” filament voltajı, “AX” isteğe bağlı veya raslantısal model değeri, “7” ise filamente dahil olan elemanların sayısını belirtir. Bu yöntem her marka ve model için geçerli bir standart değildir. İlgili değer üreticinin tercihi ile bazen vakum tüpünün kullandığı voltaj kapasitesine de atıfta bulunuyor olabilir. Amlifikatör için tüp satın almak istenildiğinde, üretici veya kullanıcı deneyimi/tercihi esasına dayanan sorunsuz çalışacak ürünler listelerinden faydalanmak gerekir.
2. Neden bazı türler birden fazla farklı marka/modele sahiptir?
Bunun sebebi üretildiği dönemin endüstriyel şartları ve yine üretici tercihlerine dayanır. ABD’de üretilen Amperex 12AX7 vakum tüpü belirttiğimiz şartlar etkisinde Avrupa’da Amperex Mullard 12AX7 marka/modeli altında üretildiği görülebilir.
3. Söz konusu model ve markaların farklı değerlere sahip olarak farklı fabrikalarda üretilmesi ürünün performansını etkiler mi?
Çoğu üründe performans farkı görülmese de, bazı marka ve modellerde mikro, bazı marka ve modellerde ise makro farklılıklar olduğu söylenebilir. Bilinen, belirgin bir örnekle; Amperex’in ABD’de üretilen E182CC modeli sahne genişliği açısından çok övülürken, Hollanda’da üretilen versiyonu performans olarak daha başarısız bulunur.
4. Doğru orantıda herhangi marka veya modelin bilinen belirli bir karaktere sahip olduğu söylenebilir mi?
Markalar veya modeller yönelik birçok yorum olsa da bunlar son kullanıcının kişisel deneyimleri ile sınırlıdır. Kimi Mullard’ın karanlık imzasından bahseder, kimi Slyvaina’nın sertliğini över. Hatta geniş kitlelerin sahne performansı olarak eşsiz gördüğü Amperex’in aslında övüldüğü değeri hak etmediği yorumlarıyla da karşılaşılabilir. Tamamen son kullanıcının kişisel görüş ve deneyimleri odağındadır. Üretildiği fabrikanın ve imitasyon ürünlerin varlığı etkisinde çeşitlilik artar. Özellikle NOS ve imitasyon ürün söz konusu olduğundan satıcı oldukça önemlidir.
5. Satıcı tercihinde nelere dikkat edilmelidir?
İnternette bilinen satıcıların yanı sıra, nadir ürünler Ebay gibi sitelerden de elde edilebilir. Şişirme sahte yorumlar ve marka ve modele karşı sempatisi olup her duyduğu sesi övme eğiliminde olan fanatiklerin imitasyon ürünleri de övdüğünün görüldüğü alanda kült satıcıların tercih edilmesi en doğru tercih gibi duruyor. Sonuçta vakum tüpleri, eski kalitesinde üretilmek istenilen bazı başarısız yeni ürünlerin olduğu bir alan.
6. Eski üretim tarihli tüpler neden daha pahalıdır?
Bu kimi zaman kültür, kimi zaman kalite, kimi zaman NOS, kimi zamanda fanatiklikle açıklanabilir. Performans olarak farkı olan NOS odaklı ürünlerdir.
7. Bir vakum tüpünün burn-in ihtiyacı var mıdır?
Vakum tüplerinde ortalama burn-in süresinin yaklaşık 200 saat olduğu ortak görüştür. Bu süreci atlamak isteyen kullanıcılar NOS ürünlere yönelir.
8. Vakum tüplerindeki NOS nedir?
NOS ifadesi eski üretim tüplerde kullanılırken pazarlama politikası olarak sahte NOS ifadesi de birçok üründe yazıldığı görülür. Bu tür ürünler hiç kullanılmamış olarak %100 veya test sonucunda %93 NOS gibi satıcı ürünün kondisyonu belirtir. NOS ürünler burn-in ihtiyacı hissetmezler. Çoğunlukla da askeri ordu ürünleri oldukları için toplu stoklarının olması da olağandır.
9. Amfimdeki vakum tüpünü değiştirmek için arızalanmasını beklemeli miyim?
Ortak görüş; sürekli kullanılan bir vakum tüpünün 1 ile 2 yıl aralığında değişen ömrünün olduğu yönündedir. Vakum tüpünün kondisyonu düştükçe daha düşük çıkış gücü sebebiyle bir test cihazı ile kontrol edilme ihtiyacı hisseder. Duyum olarak, daha önceden duymadığınız farklı sesler duyuyor, çamurlu gibi ton değişiklikler fark ediyorsanız tüpünüzü bir test cihazı ile kontrol etme ihtiyacı hissetmelisiniz.
10. En çok tercih edilen markalar hangileridir?
Göreceli olarak değişir. Philips, Sylvania, Siemens, Telefunken, Mullard, Fender, Marshall en çok karşılaşılan markalar olsa da marka ve model havuzu oldukça geniş olduğu söylenebilir. Fanatikler yeni markalara yönelip farklı harmonikler elde etmek için arayış içindedir.
11. Amfim için hangi model vakum tüpü tercih etmeliyim?
Birçok faktör etkisinde amfilerde kullanılabilir vakum tüpleri çeşitlilik gösterebilir. Besleme voltajı bunlar arasında belirleyici faktörlere bir örnektir. Sadece pin sayılarına bakılarak tercihin yapılmasıyla, amfinin besleyemeyeceği bir vakum tüpü tercih hatası, amfinin kolayca arızalanmasına sebep olabilir. En doğru yöntem yine üretici veya kullanıcı tavsiye listelerinden faydalanılmaktır.
Kaynakça:
1.https://www.effectrode.com/knowledge-base/vacuum-tubes-and-transistors-compared/
2.https://spectrum.ieee.org/the-cool-sound-of-tubes
3.https://www.engineering.com/story/vacuum-tubes-the-world-before-transistors
4.https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/vacuum-tubes-an-era-away/
5.https://www.thetubestore.com/vacuum-tube-basics_
